O sikljovibe si jekh taro fundavne manušikane hakaja, numa but čhavore hem terne našti te agorkeren i škola, soske andoporo djivdipe resenape bute pharipencar kola čhinavena olengoro sikljovibe. Taro tiknipe te ikljilope taro sikljovibe, odova šaj te anel len, but pophare te aven dji ki buti, ja te vakera pophare te aven dji ko socioekonimikano korkorutno djivdipe, hem ka ovel len psiho-socijalnikane pharipa, te vakera so hem o harno pačipe ano peste si bilačho, ka ovel len kherutne probljemija, na ka involvirinena pes-ka oven but hari ando amalikane procesija.
But rodipena kola kerdjepe e ternencar, mothavdje so sa okola so na agorindje numa ikljilje taro školuibe, isilen bobaro pharipe, sar okola so kotar škola nakhena ki buti, numa na ačhona but ando odoja buti hem ikljona. I aver grupa manuša, kola isilen pere diplome thaj agorkerdje pere škole, nane ki esavki situacija. Ki avdisutni vrjama šaj te vakera kaj si trendi te ikljolpe taro sikljovibe, so hem avdije si esavki buti. Akava si jek taro manušikane procesija, kola si phare te kontrolisinenpe, a odoleja hem pharo te čhinavenpe.
O problemija taro čhavorikano ikljovibee školatar, thaj o egzamplija tari škola kola isilen influenca, kerdjam lafi e sikavnaja englikane čhibjako thaj dizutnikane edukuibasko andi fundavni škola “Branko Radičevič“ ki Bujanovca e Ivanaja Aleksić.
Kola faktorija majbut kerena influenca ando anglo-ikljovibasko školuibe?
Isi but faktrorija kola silen influenca ando čhavorikano ikljovibe taro školuibe, numa majbut ando eksperimentiribe thajki praksa mothavdjapeo bilačho socioekonomikano statusi andi familjija. O čhavore kola djivdinena ando čororikano trujalipe, e školako sukcesi, o bilačho mothavipe andi škola, tahj o prandipe si o faktorija ikljovibaskere. Panda sar bilačhipe si o migracije hem kana taro tiknipe o čhavore djana te keren buti, si o faktorija e čorore familjijengere kolengere čhavore ikljona taro školuibe. Jek taro majšeruno faktori ikljovibasko si kana na djalepe andi klasa.
O ikljovibe na ovela taro jek drom, numa ko pobuter droma, so mothavi so ka avel dji ko ikljovibe e sikljovibasko. Panda popharo si kana o čhavoro nane manglo tari rig e amalengiri tari klasa, te nane leske šukar andi klasa, te sile bilačhe note, te na pačala ando poro djandipe so šaj te anel lačhe notes thaj aver. But problemija isi ando lengoro mothavipe, numa majbut kana si ko pučibe o čhavore kola si ando maškarune škole, kolamaškar peste lena psihoaktivikane suspstance, hem avena dji ki trauma, numa o čhija ačhovena khamnja. Sa akava so vakerdjum si droma te ikljolpe taro školuibe.
Šaj lji o trujalipe thaj i familjija te kerel influenca ando ikljovibe taro o školuibe?
O sikljovne kola avena taro čororotrujalipe, šaj te ovel les pobuter pharipa ando sikljovibe, soske barjola ando trujalipe kole nane stimulacija vaš o sikljovibe. Esavke sikljovne but droma si čhivde te keren buti, angleder te agorkeren piri škola. I familjija kola silen bilačho socioekonomikano statusi, na haljovena so o sikljovibe anela lenge šaipe te ikljon taro čororipe. Esavko si o djivdipe kova čhivela tut te agorkere fundavno egzistencijalnikano trubuipe. Taro esavko djivdipe našti te planirine polačho djivdipasko anglunipe.
Kola si majbare rezonija so o sikljovne ikljovena tari klasa?
Ando fundavne thaj o maškarune škole, sakova berš barjola o numeroe nadjajbasko andi klasa. Majbut othe pučenapes o dad-daj, kola taro angluno dive e sikljovibasko, na dena baro inportantnibe pere čhavorenge. But dada-daja, pačana pere čhavorenge ando lengoro hohavipe, kaj dukhala len o vogi numa šero, thaj taro sikavno rodena te „opravdinen“ o naavibe andi škola, numa na čhivena peske andi godi so šaj odova dive sinele testo taro nesavo predmeti. Akate avela dji ko problemi, kana o čhavoro haljovela so šaj te hohavel pere dade-dija, odoleja so pačana leske. Jekh taro interesantna propozija, si so jekha sikljovna diveste hem kana perela i rjat, but dukhal o kan, thaj našti te sovel taro dukha, palo odova so na suča sa i rjat, javinate našti te djal andi škola. So vakeripe akala čhajorja dukhala o kan te djal ki škola. Sar dujto egzamplo jekhe sikljovnesko si kote o dad hem i daj si ulavde. Ov bešela sine e daja, numa i daj kerela sine buti andi aver diz, thaj angleder taro čhavoro ikljola sine taro kher djala sine andi buti, numa o čhavoro te djal ki škola.
Ov telefoneja rodela sine pe daja, thaj vakeri kaj si andi škola, numa dukhala les o vogi ja aver… a o čačipe si,kaj ov bešela khere, hem kheljela peske e kompjutereja. Oleskere klasoske amala kana haljilje, vakerdje e klasoskere sikavnese. O numero leskere naavibasko andi škola barilo but, kote trubula sine te ikaven les tari škola. Numa pali intervencija e pedagogesi thaj psihologoski, kerdjape lafi oleja thaj lesere dijaja,ačhilo lafi te ačhavenles andi škola, numa sakova dive te avel andi škola. Ov alo sakova dive, pa hem kana sine čače nabormo. Panda jek sar lačho egzamplo si kana i rola e phuredere phenjakiri ljela i amalin e sikljovnakiri, kote rodela sine te „opravdini“ pes lake o naavibe e amalinjakoro ando klasija. Ando esavke role but terne sikavne perena ando esavko hohavibe. Te vakera kaj hem e dajako-dadesko mangipe anela te peravelpe i atmosfera andi klasa thaj demolirini avere sikljovnen ando lengoro sikljovibe.
Sar o naavibe andi klasa kerela influenca ando čhavorikano ikljovibe tari škola? Sar te ikljovelpe ko agor numa te tiknjarelpe akava problemi, kova so avdije dikhaja?
Ko palune duj berš, haljovaja so nane but manuša te keren buti, hem i phari materijalikani situacija ko nesave familjijengiri čhivela e čhavoren, akala soj pobare tari fundavni hem maškaruni škola pere kherutnencar te djan ando sezonikano keriba buti. Akala čhavore but divesana avena ki klasa, našavena o nakhlo sikljovibe kova popalal anela len dji ko bilačhe rezultatija andi škola. Ando esavke situacije trubula te lelpe o pravilniko thaj palo leste te kerelpe buti. O dad-daj šaj te „opravdinel“ o na aviba andi škola jek dive, numa ako o čhavoro na alo pobuter divesa, trubula taro doktori te ljelpe justifikacija, kote vakeripe so sine nabormo. Akate o sikavno trubula te ovel e dadeja-dijaja ando kontakti te haljol soj i buti e sikljovneja. Te na dindja rezultatija sa akava trubula o čhavoro te bičhavelpe ko pedagogo psihologo numa oleja avena hem lesoro dad-daj.
Kola si o mehanizmija andi škola kola čhinavena o ikljovibe latar?
Te šaj kerelpe buti ando esavke problemija, trubula te identifikuinenpe o čhavore kola perena andi esavki grupa so šaj te ikljoven. Palo odova i škola trubula preventivikane te kerel buti te čhinavel numa te tiknjarel o problemi ikljovibasko tari škola. Kana i škola ka haljovel ando save problemija avena o sikljovne, trubula te kerel o aktivitetija palo kolende ka ovel rezultatija. Majbut aktivitetija kola kerela i škola si phandle e involviribaja e dadeja-dajaja, te delpe žutipe e čhavorenge, thaj o dopherdo sikljovibe e čhavorenge.
Isila lji i škola butikeribe e lokalnone thaj republičkone institucijencar hem organizacijencar ando čhinavibe o ikljovibe e sikljovnengo?
Ando akava pučipešaj te vakerav kaj i škola isila butikeribe e relevantnone institucijencar sar soj: o Ministarstribe, o Centro vaš socijalnikani buti, e institucijencar, organizacijencar thaj e dizutnikane kedipena, kola dolenape e bučaja sar soj o sikljovibe e ternengo. Ola organizuinenabut aktivitetija kola involvirinena e dade-dija, ando avriajlutne klasakere programija, ikerenape butikerina kola edukuinena e dade-dija, e sikljovnen, edukuinena e sikavnen vaš te djanen te keren buti e čhavorenca, kerelape lafi taro kriseske regulative e dadeskere-dajakere, kriseskere regulative e školakere thaj aver. Akate si inportantno i komunikacija maškar lende, thaj o butikeribe sa e institucijengo ando odova momenti. O arakhibe e čhavorengo trubula te ovel sakova momenti taro sa o riga, dadeski-dajaki, školako, institucijengo.
Kola aktivitetija kerela i škola te haljilje so o sikljovno mangela te ikljol tari škola?
Kana o sikljovno mangela te ikljol tari škola, o pedagogo, psihologo hem o direktori e školako, vakerena e sikljovneja thaj lesere dadeja-dajaja. Te na alope dji ko haljovibe olencar, hem o sikljovno palem na avela ki škola, e čhavore bičhaljelape ko Centro vaš socijalnikani buti. O Centro djala ando kher e sikljovnensko, kerela lafi e dadeja hem dadaja, haljovenapes o problemija e naavibaskoro e čhavoresko andi škola. Palo odova o Centro kerela „izveštaj“, thaj bičhalji e školake thaj e Ministarstvoske sikljovibasko. O dad hem i daj, te phandle poro lafi so o sikljovno ka ikljol taro sikljovibe, ola trubunena te ramonen dokumenti so korkore andje esavki decijijae čhavore te ikljaljen tari škola. Si ekzamplija hem kana o dada našti te čhiven e čhavore te djal andi škola, numa hem ko esavke momentija trubula te ramonen o dokumenti so na mangela o čhavoro te djal andi škola.
Sa o tekstija kotar serijali ,,E SIKLJOVNENGORO ČHORDARIPE“ akalestar šaj te drabaren ko avera linkija.
Soske si inportantno te čhinavelpe o ikljovibe e romane sikljovnengo taro sistemi školuibasko?
O mehanizmija andi škola so čhinavena o ikljovibe sikljovibasko
I angluni identifikacija thaj o butikeribe vaš te čhinavelpe o ikljovibe e sikljovnengo
O individualnikano plani e prevencijajo taro ikljovibe e sikljovnengo
Ikljovibe e sikljovnengo: E aktivitetija ando nivelo e školako
Butikeribe e dadeja dija hem e školaja, sar prevencija e sikljovnengi taro ikljovibe
I rola e komunaki andi prevencija e čhavorikane ikljovibasko tari škola
I rola e pedagogikane asistentoski andi škola, thaj o zuraribe andi prevencija e sikljovnenge
O dada hem e daja avdije resenape butederprovokacijencar
Propozi e školakere Akcione planesko vaš i prevencija ikljovibasko e sikljovnengo
I influenca e edukatorengi ando čhavorengo sikljovibevaš lengoro anglunodjajbe andi škola
O problemi e čhavorikane ikljovibasko tari škola, tari rig e sikavneski
Sukceseskere faktorija ko sikljovne
I inkluzija thaj i prevencija ando edukuibe e romane populacijako
Foto: Ministarstvo informisanja i telekomunikacija