Jer u ovom domu tišina ne ćuti, ona vam šapuće istinu o onoj neprolaznoj lepoti koja preživi i vreme i ljude, ostajući verno zapisana u neprolaznom dahu vranjske kaldrme i odjecima babazlatinih priča.
Još jedan u nizu poznatih kulturnih spomenika Vranja nalazi se u samom centru grada. On čuva stari izgled nekadašnjeg Vranja, karakterističan za sredinu 19. veka. Kada čovek zakorači u ulicu, a naročito u samom dvorištu, ima osećaj kao da je vreme stalo.
Muzej kuća Bore Stankovića se nalazi u Vranju, u Baba Zlatinoj ulici broj 9, nekada poznatoj kao Baba Zlatino sokače.
Šapat stare vranjanske kaldrme
Postoje mesta koja ne posećujete samo da biste videli eksponate, već da biste osetili kako vreme pulsira pod vašim prstima. Dok koračate uskim, turskom kaldrmom popločanim sokakom u Baba Zlatinoj ulici, miris starog drveta i rascvetalih šimšira počinje da tka priču koju nijedan udžbenik ne može verno da prenese. To nije samo muzej, to je spomenik vranjanskog derta, utočište gde se senke prošlosti još uvek klanjaju duhu čoveka koji je razgolitio balkansku dušu.
Tamo gde sevdah stanuje
Kapija se otvara uz onaj prepoznatljiv, lenji škrip koji vas momentalno izmešta iz urbane buke 21. veka pravo u naručje stare čaršije. Dvorište, pažljivo negovano i tiho, čuva tajnu o tome kako je jedan dečak, rano ostavši bez roditelja, upijao svaku reč svoje babe Zlate. Upravo tu, pod strehom te skromne, a opet dostojanstvene kuće, nastajale su klice onoga što će kasnije postati najpotresnija hronika srpske književnosti. Svaki pedalj ovog poseda odiše atmosferom iz koje su izronili likovi Sofke, Koštane i Mitketa.
Unutrašnjost kuće nas dočekuje mirom koji je gotovo opipljiv. Nema ovde hladne muzejske distance. Enterijer je postavljen tako da imate osećaj kao da je domaćin samo na trenutak izašao do kafane, ostavivši za sobom miris duvana i nedopijenu kafu. Drveni minderluci prekriveni autentičnim ćilimima pozivaju na razgovor o nekim prošlim vremenima, dok sunčeva svetlost kroz sitna okna prozora crta neobične šare po podu, baš onako kako je Bora opisivao vrelinu vranjanskih popodneva.
Više od pukih zidova
Lutajući kroz sobe, prolazite pored ličnih predmeta koji su nekada bili svedoci stvaralačke groznice. Tu su originalni rukopisi, pisani onim sitnim, nervoznim rukopisom čoveka koji se borio da na papir izlije svu tugu i strast svog rodnog kraja. Odeća onog vremena, izložena sa posebnom pažnjom, podseća nas na stroge društvene norme protiv kojih su se Borini junaci tako silovito, a često i tragično, borili.
Ovaj prostor nije samo spomenik jednom piscu, već je svetilište vranjskog mentaliteta. On nas podseća na to da je Stanković bio prvi koji je smeo da progovori o „Žalu za mladost“ i onoj unutrašnjoj sili koja čoveka tera da voli do samouništenja. Poseta ovoj kući je zapravo susret sa sopstvenim korenima, bez obzira na to odakle dolazite, jer tuga i lepota o kojoj je Bora pisao nemaju zavičajnu kartu – one su univerzalni jezik ljudskog srca.
Kada na kraju izađete ponovo na ulicu, svet vam se čini za nijansu drugačijim. Shvatate da je Vranje bez ove kuće samo grad na mapi, ali sa njom, ono postaje večna pozornica na kojoj sevdah nikada ne prestaje, a Borin duh ostaje večni čuvar kapije koja vodi u samu srž naše tradicije.
Ne zna se tačna godina izgradnje kuće. Građena je u vremenskom periodu između 1845. i 1850. godine. Kuća Bore Stankovića ima status spomenika kulture od velikog značaja. Posvećena je liku i delu poznatog pisca. Kuću je podigla Borina baba po ocu Zlata.
U ovoj kući Borisav Stanković je rođen 23. marta 1876. godine. Rodio se u zanatlijskoj porodici, od oca Stojana, koji je bio po zanimanju obućar. Majka Vaska je bila kći bogatog vranjskog trgovca Riste Grka. Imao je mlađeg brata Timotija koji je umro u drugoj godini života. Vrlo rano ostaje i bez oba roditelja. Posle njihove smrti, brigu o njemu preuzima baba Zlata (po njoj ulica nosi ime).
Osnovnu školu i sedam razreda Gimnazije Bora Stanković završio je u Vranju, a osmi razred sa maturom u Nišu. Studije na Pravnom fakultetu u Beogradu upisao je na ekonomskom odseku 1896. godine. Te iste godine, 8. februara, u devedesetoj godini umrla je njegova baba Zlata. Bora pada u finansijske teškoće i usled nedostatka novca primoran je da 1898. godine proda porodičnu kuću svešteniku Arsi Popoviću iz sela Buljesovca za 1386 dinara.
Borina kuća je bila u vlasništvu ove porodice sve do 1964. godine, kada je otkupljena od strane Opštine Vranje.
Godine 1966. izvedeni su konzervatorsko-restauratorski radovi, posle čega je godinu dana kasnije, 18. juna 1967. pretvorena u muzej. To se dogodilo tačno četiri decenije posle smrti najpoznatijeg Vranjanca. Otvorena je za javnost kao spomen kuća velikog srpskog književnika Bore Stankovića.
Kuća je građena u balkansko-orijentalnom stilu. Kao četvorodelni objekat sa otvorenim tremom i doksatom pod kojim je ulaz u podrum.
U velikom dvorištu Muzej kuće se nalazi stara drvena kapija, bunar, kaldrma, šimširi, stari dud, vinova loza kao i kapidžik koji kuću povezuje sa kućom starog Pribojčića, vranjskog trgovca. Danas je tu smeštena Uprava muzeja.
Tu je i odvojena letnja kuhinja i u njoj se nalazi ognjište i zemljano posuđe iz 19. veka koje se koristilo svakodnevno.
U kući sa desne strane je gostinska soba koja je nameštena poluorijentalno. U njoj se nalazi vitrina sa Borinim knjigama, slika Jerusalima, kovčeg gde se čuvala odeća, sa istočne strane nalazi se ikonostas Borine krsne slave Sv. Nikole. Na policama su poređani sahani (bakarno posuđe) koje se isključivo koristilo u svečanim prilikama.
Pored prozora se nalazi minderluk na kome su sedeli gosti.
Odmah pored nje se nalazi i soba baba Zlate u kojoj je smešten njen krevet i razboj na kome je tkala ćilime.
U središnjem delu kuće je u zimsko doba godine bilo ognjište, a sada se nalaze porodični originali: tapija pisana Borinom rukom iz 1898. godine, priznanica o prodaji kuće, Borin divit (mastionica), lanac od sata njegovog oca Stojana, libade baba Zlatino (gornji deo ženske odeće), kecelja Borine majke Vaske, Borina srebrna tabakera, Pasino libade i prsten.
U Borinoj radnoj sobi se nalazi njegova stolica donešena iz Beograda. Ovu stolicu su njegove tri ćerke poklonile Muzeju 1967. godine na otvaranju. Tu se nalaze i prevodi , biografski podaci o životu i radu ( književnom stvaralaštvu ) samog pisca.
Muzej kuća je najposećenija u letnjem periodu sto se tiče pojedinačnih poseta, a najveći broj grupnih poseta beleže se od početka proleća i u jesen (đačke ekskurzije, grupe odraslih, penzionera).
Ministarstvo kulture i informisanja je na konkursu „Gradovi u fokusu“ 2017. godine, za sanaciju kuće odvojilo 5 miliona, a Grad Vranje oko 800.000 dinara. Rekonstruisan je krov, nabavljena specijalna ćeramida iz Italije, koje nema u našoj zemlji, zatim preuređena kaldrma u dvorištu, na kući je zamenjena međuspratna konstrukcija između podruma i gostinske i baba Zlatine sobe, celokupna stolarija je prefarbana.
Ulaganja su nastavljena 2019. godine na konkursu Ministarstva kulture i informisanja iz oblasti muzejskog nasleđa. Vranjskom muzeju su odobrena sredstva za projekat „Osavremenjavanje stalne postavke spomen sobe Muzej-kuće Bora Stanković”. Zahvaljujući ovim sredstvima muzej je uspeo da na jedan savremen način predstavi postavku ličnih predmeta našeg slavnog pisca.
Želja velikog umetnika da stara kuća, koju je posećivao uvek kada bi došao u zavičaj, ponovo postane njegova ostvarila mu se posmrtno, otvaranjem Memorijalnog muzeja. Rekonstrukcija gostinske i baba-Zlatine sobe urađena je prema Stankovićevim opisima, navedeno je u delu “Vranje” Miodraga Pešića. Koliko je važna Rodna kuća Borisava Stankovića – Memorijalni muzej za Vranje govore i podaci da ju je u periodu od otvaranja 1967. godine posetilo desetine miliona ljudi.
Preživela je ova kuća i vekove i vetrove, od babazlatinih prvih priča pod starom strehom do svog zvaničnog preobražaja u čuvara istorije, ostajući do danas najverniji spomenik koji svedoči da su zidovi od ćerpiča jači od zaborava dokle god u njima živi duh čuvara vranjskog sevdaha.