Dok svet oko nas ubrzano menja svoje obrise, u tišini Kozjeg Dola vreme kao da je zastalo pred vratima Svetog Preobraženja. Nije ovo samo priča o kamenu i malteru. Ovo je poziv da se preobrazi onaj deo nas koji je zaboravio kako se zastaje, kako se sluša i kako se voli sopstveni koren. Prošetajmo zajedno stazama gde se nebo i zemlja dodiruju, tamo gde istorija još uvek govori jezikom koji svako srce razume.
Kozji Dol se u istorijskim dokumentima pominje još u 15. veku kao Kozi Dol. Neosporno je da su ovo selo, a kasnije dva sela, Donji i Gornji Kozji Dol, naselila i formirala dva brata pre oko 230 do 250 godina. Da su prve kuće sagradili na mestu Selo, na zapadnoj strani, zna se i danas. Jedan brat je ostao u Donjem Kozjem Dolu a drugi otišao od crkve prema istoku u mahali Leskov Dol i od njega je nastalo selo Gornji Kozji Dol.
Krsna slava za oba sela svih stanovnika bila je Sabor Sv. Arhangela Mihaila 21. novembra.
Pre obnove crkve mogao se videti porušeni hram Crkvina obrasla u trnju i šiblju. Kada je izvršena obnova hrama u selu je bilo 14 doma, prema pisanju Jovana Trifunoskog koji je je bio odlikovan od strane naše Srpske Patrijaršije iz Beograda.
Crkva je građena noću, na mesečini i fenjerima, zbog Turaka. Građena je 1835. godine, a učestvovali su svi ljudi iz sela. Crkva je osvećena 1858. godine uz pomoć stanovnika sela. Tada je crkva bila bez zvonika i zvona. Ono je urađeno 1910. godine u Zagrebu. Zvonik i kapelica su izgrađeni sa zapadne strane hrama 1919. godine i tada postavljeno zvono stoji i dan danas, piše na sajtu Eparhije Vranjske.
Prilikom malterisanja crkve sa spoljašnje strane, pronađen je kamen na zidu sa južne strane između izlaznih vrata i prozora, iznad cokle gde je ćirilicom napisano:
„Crkva Sv. Preobraženja Gospodnjeg u Kozjem Dolu – izvrši se druga obnova 1835. godine, majstor Stojanče od selo Đerman“.
Potez gde se nalazi groblje naziva se „Staro Selo“. Groblje se nalazi na 200 metara zapadno od crkve. Tu su se sahranjivali ljudi iz Kozjeg Dola, Gornjeg i Donjeg. Kako su se razvijala oba sela tako je raslo i groblje iznad crkve. Ovde se ljudi sahranjuju po familijama i mahalama u selu. Tako da se i danas može videti da je raspored na groblju kao preslikano selo.
Nekada nije bilo spomenika, samo obična ploča iznad humke. Kasnije počinju da se postavljaju spomenici, prvo u obliku krsta, onda u obliku krsta sa pisanim imenima pokojnika, a zatim sa uklesanim ljudskim likom.
Danas je to toliko napredovalo da se spomenici prave od mermera (crni i beli) i u različitim oblicima.
Posle obnove hrama Sv. Preobraženja Gospodnjeg u Donjem Kozjem održava se Sabor svakog 19. avgusta. Vremenom se ovaj događaj toliko omasovio, nekada je trajao jedan a danas tri dana.
Sabor je od 2010. pretvoren u kulturnu manifestaciju pod nazivom “DANI PREOBRAŽENJA” koja se svake godine održava od 17-19. avgusta.
Od 1918. do 1929.godine Donji Kozji Dol biva sedište državne opštine, a takođe i Opštinskog suda. Tokom Drugog svetskog rata, tačnije 2. maja 1944. godine spaljen je konak, odnosno Parohijski dom. Narod je kasnije ozidao kamenom i ciglom novu crkvenu kuću.
Dolaskom monahinje sve je počelo da se obnavlja, kutak hrama je sređen i iznutra i spolja, i svakog dana izgleda sve lepše.
Zbog egzistencije mnogi ljudi su se odselili iz Kozjeg Dola u prethodnom periodu. Svi oni koji danas dolaze u poseti svom rodnom mestu evociraju uspomene na neka druga vremena koja su se mnogo razlikovala od današnjeg.
TAJNA KOZJODOLSKOG SVETOG PREOBRAŽENJA
Postoje predeli koji ne pripadaju samo geografiji, već nekoj dubljoj, neopipljivoj mapi duše, a Kozji Dol u Pčinjskom okrugu upravo je takvo utočište. Stojim pred crkvom Svetog Preobraženja Gospodnjeg svestan da istorija ovde nije samo slovo na papiru, već miris tamjana koji se meša sa oštrim planinskim vazduhom. Priče o ovom sakralnom dragulju opštine Trgovište otkrila je suštinsku istinu o našem opstanku. Naša sela nisu samo skup kuća, već duhovne tvrđave koje, poput ove svetinje, vekovima čuvaju identitet naroda od zaborava i propadanja.
Koračajući kroz Kozji Dol, čovek ne može a da ne oseti snagu mesta na kojem se priroda preobražava u molitvu, pružajući putniku osećaj neverovatnog mira. Crkva Svetog Preobraženja nije samo arhitektonski poduhvat naših predaka, već živi dokaz njihove nepokolebljive vere koja je nicala tamo gde je život bio najsuroviji i najteži. Pričamo sa starijim meštanima o tome kako je svaki kamen za ovu crkvu donesen sa posebnom namerom, čineći je duhovnim štitom čitavog kraja. Ta autentična veza između meštana i njihovog hrama predstavlja fenomen, gde zajednica pronalazi smisao sopstvenog trajanja kroz očuvanje svete tradicije koja ih povezuje sa precima i obavezuje prema potomcima.
Danas, kada posmatram ovaj svojevrsni duhovni putokaz kao krunu našeg zajedničkog truda da sačuvamo baštinu Trgovišta, shvatam da Kozji Dol nudi lek za otuđenost savremenog čoveka. Lepota Preobraženja ovde nije samo praznična reč, već stvarni doživljaj unutrašnje promene koji oseti svako ko kroči u portu ove tihe i dostojanstvene svetinje. Kao neko ko je često ovde, pozivam vas da ne prođete kroz ovaj kraj kao puki turisti, već kao tragači za onom iskrom koja svetli u mraku zaborava. U tišini Kozjeg Dola, gde se nebo spušta na oltar, svako od nas može pronaći sopstveno preobraženje, podsećajući se da su istinske vrednosti neprolazne i da nas naša istorija uvek verno čeka tamo gde smo je ostavili.
N.T.